پريشانى و اضطرار او مىكند ، بلكه اين ضربى است بر باطن مردم و خود را در معرض خوارى داشتن مگر آنكه از ميان مردم بيرون رود . امّا به قسم اوّل برمىگردد كه فريب خود را داده باشد و خود را در معرض هلاك « 1 » انداخته باشد . و كاشكى مىدانستيم « 2 » كه پنهان بودن اسباب و ظاهر بودن آنها چه دخل در توكّل دارد بعد از آنى كه ثابت شد كه معناى توكّل اعتماد بر خدا داشتن است و بَس نه به اسباب ، پس دراين مقام مىخواه اسبابى باشد يا نباشد ، پنهان باشد يا جلى باشد . بلى ، مراتب مردم در اين معناى توكّل به تفاوت ايشان است « 3 » در قوّت و ضعف يقين و در قصر و « 4 » طول امل و در مقدار ذخيره كردن از راه امل از براى كسى [ m . a 91 ] كه منفرد يا صاحب عيال باشد ، پس بعضى مردم از جملهء مقرّبانند و بعضى از « 5 » اصحاب يمين و بعضى اصلًا توكّلى ندارند . و تفاوت مراتب از راه اعتماد به اسباب نداشتن و به قلّت و كثرت اعتماد برمىگردد . و هركه ايمان او كامل باشد اعتماد او بر اسباب بِالكلّيّة ساقط خواهد بود و از راهى كه گمان نداشته باشد خداى عزّ وجلّ روزى به وى مىرساند خواه كسب بكند « 6 » و خواه نكند ، امّا نبايد كه ترك كسب كند بلكه تابع فرمان خدا شود و اعتمادش بر خدا باشد و بَس نه به « 7 » كسب . حضرت امام جعفر صادق عليه السلام فرمودند كه : ابا دارد خداى عزّ وجلّ از روزى دادن « 8 » به مؤمنان مگر از راهى كه گمان نداشته باشند « 9 » . و سبب تخصيص دادن اين را به مؤمنان آن است كه كمال ايمان مقتضى آن است كه

--> ( 1 ) . هلاك / a هلاكت . ( 2 ) . مىدانستيم / s a مىدانستم . ( 3 ) . ايشان است / m است ايشان ! a s است به قدر تفاوت ! ( 4 ) . a + در . ( 5 ) . از / s در . ( 6 ) . بكند / a كند . ( 7 ) . به / s بر . ( 8 ) . s - دادن . ( 9 ) . الكافي 5 : 83 ح 1 .